Powstanie warszawskie
Z Wszystko o Warszawie
Powstanie warszawskie (1 sierpnia – 2 października 1944) – wystąpienie zbrojne w okupowanej przez wojska niemieckie Warszawie zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza".
Walki trwały 63 dni. Straty po stronie polskiej to 18 tys. zabitych i ok. 25 tys. rannych żołnierzy, oraz ok. 120-200 tys. ofiar spośród ludności cywilnej. Wśród zabitych przeważała młodzież, w tym większość to kwiat warszawskiej inteligencji. Po stronie niemieckiej straty wynosiły 17 tysięcy zabitych i 9 tysięcy rannych.
W czasie walk zburzonych zostało ok. 25% zabudowy miasta, a po ich zakończeniu dalsze 35%. Wobec zburzenia ok. 10% podczas walk we wrześniu 1939 i 15% w wyniku powstania w getcie warszawskim, pod koniec wojny ok. 85% miasta leżało w gruzach. Zniszczony został wielowiekowy dorobek kulturalny i materialny.
Spis treści |
[edytuj] Cel powstania
Powstanie było wymierzone przeciwko niemieckim władzom okupacyjnym, jednak jego głównym celem była próba ratowania suwerenności Polski, która była zagrożona w związku z ingerencją ZSRR. Powstanie warszawskie miało uniemożliwić narzucenie Polsce komunistycznych władz, które były w pełni uzależnione od decyzji Związku Radzieckiego. Im bliżej stolicy znajdowała się nacierająca ze wschodu Armia Czerwona, tym niebezpieczeństwo zwasalizowania Polski przez ZSRR stawało się coraz realniejsze.
26 lipca 1944 r. Rząd Polski (na uchodźstwie w Londynie) upoważnił gen. T. Komorowskiego i Delegata Rządu na Kraj J. S. Jankowskiego do rozpoczęcia akcji zbrojnej w celu wyzwolenia Warszawy. Do powstania w Warszawie wzywały też rozgłośnie sowieckie! W istniejącej sytuacji, 31 lipca 1944 r. gen. Bór-Komorowski wydał rozkaz do powstania na podstawie informacji o zbliżaniu się do miasta wojsk sowieckich.
Rozpoczęcie powstania w Warszawie komendant Okręgu Warszawskiego AK wyznaczył na godz. 17:00 (tzw. godzina W). Jednak potyczki rozpoczęły się tego dnia znacznie wcześniej: pierwsze starcie miało miejsce na Żoliborzu już o godzinie 13:50. Również w Śródmieściu i na Woli walkę rozpoczęto przed wyznaczonym czasem - około godz. 16:30.
[edytuj] Siły polskie
Siły Okręgu Warszawskiego AK liczyły około 50 tys. żołnierzy, z czego do walki wyruszyć mogło 23 tys. Na ich uzbrojeniu znajdowało się 1 sierpnia: tysiąc karabinów, 300 pistoletów maszynowych, 60 ręcznych karabinów maszynowych, 7 ciężkich karabinów maszynowych, 35 karabinów przeciwpancernych i PIAT-ów (granatników ppanc.), 1700 pistoletów i 25 tys. granatów. W czasie powstania doszła broń ze zrzutów oraz zdobyta z rąk niemieckich (m.in. kilka pojazdów pancernych), zaś w powstańczych warsztatach wyprodukowano: 300 pistoletów maszynowych, 150 miotaczy ognia, 40 tys. granatów, pewną liczbę moździerzy i granatników, a nawet samochód pancerny.
- Armia Krajowa – ok. 60 tys.
- Narodowe Siły Zbrojne - od ok. 800 do ok. 2 tys. żołnierzy NSZ
- Armia Ludowa – ok. 500
- od 14 września I Armia Wojska Polskiego (5 batalionów) przeprawionych przez Wisłę.
- Szare Szeregi
- Żydowska Organizacja Bojowa
[edytuj] Dowódcy powstania warszawskiego
W/g stanu na 1 lipca 1944
- Gen. Tadeusz Komorowski pseudonim Bór komendant główny AK,
- Gen Tadeusz Pełczyński pseudonim Grzegorz zastępca komendanta głównego AK,
- Płk Antoni Chruściel pseudonim Monter komendant Okręgu Warszawskiego,
- Ppłk Edward Pfeiffer pseudonim Radwan komendant Obwodu I - Śródmieście,
- Ppłk Mieczysław Niedzielski pseudonim Żywiciel komendant Obwodu II - Żoliborz,
- Ppłk Jan Tarnowski pseudonim Waligóra komendant obwodu III - Wola,
- Ppłk Mieczysław Sokołowski pseudonim Grzymała komendant Obwodu IV - Ochota,
- Ppłk Aleksander Hrynkiewicz pseudonim Przegonia komendant Obwodu V - Mokotów,
- Ppłk Antoni Żurowski pseudonim Andrzej Bober komendant Obwodu VI - Praga,
- Mjr Bronisław Krzyżak pseudonim Bronisław komendant Obwodu VII - Powiat warszawski,
- Mjr Stanisław Babiarz pseudonim Wysocki komendant Obwodu VIII - Okęcie,
- Ppłk Jan Mazurkiewicz pseudonim Radosław komendant Kedywu,
[edytuj] Uzbrojenie polskich oddziałów
[edytuj] Broń ręczna
- Ukryta przez oddziały Wojska Polskiego we wrześniu 1939 roku (pistolety , karabiny karabinki , ręczne karabiny maszynowe
- Zdobyta na wojskach okupanta (pistolety P08 Parabellum, karabiny pistolety maszynowe MP40)
- Pochodząca ze zrzutów aliantów (pistolety M1911, pistolety maszynowe Sten, granatniki PIAT)
- Wyprodukowana przez Armię Krajową - pistolety maszynowe Błyskawica i Sten, miotacze ognia
- granaty własnej produkcji "sidolówki" i "filipinki", Butelka zapalające koktajl Mołotowa
- Zakupiona od zdemoralizowanych oddziałów wojskowych i paramilitarnych
[edytuj] Broń pancerna
- Wyprodukowana przez Armię Krajową
- Samochód pancerny "Kubuś"
- Zdobyczna
- Pz.Kpfw. V "Panther" Ausf. G – zdobyto 3 szt. a 2 wykorzystano bojowo.
- Jagdpanzer 38 (t) Hetzer – "Chwat"
- Sd.Kfz. 251/1 Ausf. D – "Szary Wilk" i "Starówka"
[edytuj] Stan uzbrojenia oddziałów powstańczych
Stan na 1 sierpnia 1944 rano
- karabiny - 2 629 szt. z czego wykorzystano ok 1 000 szt.
- ręczne karabiny maszynowe (rkm) - 145 szt. z czego wykorzystano 60 szt.
- ciężkie karabiny maszynowe (ckm) - 47 szt. z czego wykorzystano 7 szt.
- pistolety maszynowe (pm) - 657szt. z czego wykorzystano ok 300
- broń przeciwpancerna (karabiny ppanc i piaty) - 29 szt. wykorzystano 35 szt.
- działka przeciwpancerne - 2
- moździerze i granatniki - 16
- pistolety - 3 846 szt. z czego wykorzystano 1 700 szt.
ponadto:
- granaty ręczne i ppanc - 44 387 z czego wykorzystano 25 000 szt.
- butelki zapalające - ok 12 000
- materiały wybuchowe (różne) - ok 1300 kg
Posiadany stan uzbrojenia pozwalał sformować 70 plutonów zdolnych do prowadzenia działań przez 2 dni. Oznacza to, że w godzinie W (17:00) uzbrojonych było do 3 500 powstańców na 36 500 zmobilizowanych.
W lipcu 1944 roku okupant zlikwidował magazyny z 78 000 szt. granatów ręcznych i 170 szt. miotaczy płomieni. Ponadto po fali aresztowań utracono kontakt z częścią konspiracyjnych magazynów broni, np. w 1947 roku w budynku przy ulicy Leszno z gruzów wydobyto 678 szt stenów i błyskawic i ponad 60 000 tys szt. amunicji do nich (należy jednak dodać, że w świetle ostatnich wyników badań historyków informacja ta jest kwestionowana, przynajmniej co do ilości odnalezionej broni). Powodem nie wykorzystania reszty uzbrojenia był bardzo krótki czas mobilizacji - 12 godzin oraz trudności z przetransportowaniem broni w miejsca mobilizacji poprzez okupowane miasto.
[edytuj] Siły niemieckie
- Jednostki garnizonu warszawskiego od 10 000 do 11 000 żołnierzy
- Jednostki lotnictwa 2 000 żołnierzy
- Fragment dywizji Hermann Göring 1 000 żołnierzy
- Posterunki mostowe ok. 300 żołnierzy
Oznacza to, że w dniu wybuchu powstania Niemcy, wliczając udział uzbrojonej ludności niemieckiej, dysponowali 15 tysiącami walczących. Ocenia się, że siły niemieckie pozbawione jednolitego dowództwa oraz na skutek niskiego ich morale nie były zdolne do prowadzenia walk ulicznych i trwały w obronie w oczekiwaniu na odsiecz głębokich odwodów Wehrmachtu oraz sił będących w dyspozycji Heinricha Himmlera.
[edytuj] Powstanie
| Powstanie warszawskie dzień po dniu | ||||||
|
| ||||||
| lipiec | ||||||
| | ||||||
| sierpień | ||||||
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 | |||
| wrzesień | ||||||
| 1 | 2 | 3 | ||||
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | |
| październik | ||||||
| 1 | ||||||
| 2 | po upadku | |||||
Niemcy przystąpili do rozprawy z Warszawą. Duże posiłki dotarły już 3 i 4 sierpnia (kilka tysięcy esesmanów i policjantów). Reichsfuehrer SS Himmler wydał rozkaz: "Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców. Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy".
Głównym celem Niemców było przebicie przez miasto tras na osi zachód - wschód, w kierunków mostów na Wiśle. W dniach 5-6 sierpnia nastąpiło uderzenie niemieckie od strony Woli w stronę mostu Kierbedzia, które przedzieliło obszary kontrolowane przez siły AK. Na zajętych obszarach, zwłaszcza na Woli, siły niemieckie dopuszczały się masowych zbrodni na ludności cywilnej (około 25-30 tysięcy rozstrzelanych). Zaznaczył się podział terenów kontrolowanych przez powstańców na trzy rejony:
- Północny z obszarem cmentarzy, dawnego Getta, Starym Miastem, Żoliborzem i lasami na północ od miasta;
- Rejon Śródmieścia z Powiślem i Czerniakowem;
Od pierwszych dni Powstania w mieście stworzono namiastkę normalnego życia - stworzono system dystrybucji żywności, uruchomiono harcerską pocztę. 8 sierpnia pierwszą audycję nadała powstańcza radiostacja "Błyskawica".
Niemcy sukcesywnie wzmacniali swoje wojska w stolicy. Do 20 sierpnia siły niemieckie wzrosły do około 25 tys. żołnierzy. W walkach uczestniczyły okresowo oddziały trzech dywizji pancernych (25 DPanc., 19 DPanc. i Dywizji "Hermann Goering"). Oprócz lotnictwa bombowego, Niemcy użyli licznych pododdziałów saperów, samobieżnych min "Goliat" i czołgów wybuchowych do niszczenia umocnień, wyrzutni rakietowych oraz najcięższej artylerii.
11 sierpnia padł ostatni punkt oporu powstańców w dzielnicy Ochota. Z Woli ostatecznie zostały wyparte siły Armii Krajowej. 19 sierpnia Niemcy przypuścili generalny szturm na Stare Miasto. Nie powiodły się dwie próby AK przebicia (w otwartym terenie) zapory niemieckiej oddzielającej Stare Miasto od Żoliborza. O wiele skuteczniej oddziały powstańcze walczyły w terenie zabudowanym. Największym sukcesem powstańców było sierpnia, to zdobycie 20 sierpnia bastionu niemieckiego w gmachu Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej (PAST-y) przy ul. Zielnej.
Już w sierpniu siły powstańcze na szeroką skalę wykorzystywały system kanałów do komunikacji pod obszarami kontrolowanymi przez wroga. I tak, do końca walk o Stare Miasto większość obrońców tej części Warszawy przeszła kanałami - do Śródmieścia (4,5 tys.) i na Żoliborz (800 osób).
Dużym wsparciem dla sił powstańczych były - zapoczątkowane w nocy z 4/5 sierpnia 1944 r. - zrzuty zaopatrzenia przez samoloty RAF ) i Polskich Sił Powietrznych . Straty w tych misjach były bardzo duże. Plany wahadłowej wyprawy amerykańskich "Latających Fortec", mających po akcji lądować w bazach sowieckich, były torpedowane przez stronę sowiecką.
Aż do 10 września 1944 roku wojska sowieckie - stojące zaledwie kilka kilometrów od Warszawy - pozostawały całkowicie bierne, między innymi pozwalając niemieckim bombowcom bezkarnie niszczyć miasto. Według sowieckiej propagandy powstanie określane było jako "awantura", utrudniająca działania Armii Czerwonej.
W dniach 3-6 września Niemcy wyparli powstańców z Powiśla, zaś 12 września rozpoczęły się walki na Czerniakowie. Dopiero 10 września do działań przystąpili Rosjanie. Wreszcie nastąpiły zrzuty zaopatrzenia, a myśliwce sowieckie zaczęły przepędzać znad Warszawy niemieckie bombowce. Skłoniło to dowództwo AK do przerwania prowadzonych już rozmów na temat kapitulacji. W dniach 13-15 września wojska sowieckie oraz oddziały - podporządkowanej polskim komunistom - I Armii Wojska Polskiego wyparły siły niemieckie z prawobrzeżnej części miasta. Po długim oczekiwaniu na zgodę sowiecką, 18 września zrzutu nad Warszawę dokonało 107 amerykańskich "Latających Fortec".
W dniach 16-19 września oddziały I Armii WP dokonały desantów w kilku punktach lewobrzeżnej Warszawy.Ostatnie grupy powstańców z AK i żołnierzy I Armii WP walczyły na Czerniakowie do 23 września. W południowej części miasta Niemcy,przystąpili do tłumienia powstania na Górnym Mokotowie. 26 września zarządzono tam ewakuację kanałami. Dzień później ostatni obrońcy skapitulowali. 29 września rozpoczęło się silne uderzenie niemieckie na Żoliborz. 30 września Żoliborz skapitulował.
[edytuj] Kapitulacja
W nocy z 2/3 października w Ożarowie pod Warszawą podpisany został układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie. Do niewoli trafiło ponad 15 tys. powstańców z gen. Borem-Komorowskim. W walkach poległo około 18 tys. powstańców, a 6 tys. odniosło ciężkie rany. Zginęło też ponad 150 tys. ludności cywilnej. Niemcy stracili około 10 tys. zabitych i rannych. Po kapitulacji powstania Niemcy natychmiast przystąpili do niszczenia ocalałej zabudowy (do stycznia 1945 roku zniszczeniu uległo 70 proc. miasta).
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Opis i zdjęcia
- Muzeum Powstania Warszawskiego
- Warsaw Uprising 1944
- Spis miejsc pamięci na stronach UM Warszawa
- 10 artykułów o powstaniu Krzysztofa Marka Raczyńskiego
- "Mój warszawski szał. Druga strona Powstania": wspomnienia sapera Mathiasa Schenka
- Strona przeciwników kultu przywódców Powstania Warszawskiego
- Artykuł "Między patriotyzmem a nieodpowiedzialnością. Czy są winni wzniecenia powstania warszawskiego?"
- Niemiecki artykuł propagandowy z 1944 roku podsumowujący Powstanie Warszawskie
